Кыргыз Республикасынын президенти Садыр Жапаров Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинде кеңири реформаларды баштады. Ал ГКНБ өз милдеттерин ийгиликтүү аткарып жатканын белгилеп, "дүйнө өзгөрүүдө, биздин мамлекеттик институттар адаптацияланып, жаңыланууга тийиш" деди. Жаңы чакырыктарды эске алуу менен, атайын кызматтын модернизациялоого муктаждыгы пайда болду.
10-февралда президент 9-ГКНБ кызматынын негизинде Мамлекеттик коргоо кызматынын түзүлүшүн бекиткен жарлыкка кол койду. Бул орган түздөн-түз президентке баш ийип, маанилүү адамдарды жана объекттерди коргоо үчүн жооп берет.
Ошол эле күнү Кыргызстандын Чек ара кызматынын ГКНБдан чыгарылышы тууралуу жарлыкка да кол коюлду.
ГКНБны кандай өзгөртүүлөр күтүп жатканын биз анын жаңы башчысы Жумгалбек Шабданбеков менен сүйлөштүк.
- Генерал-майор, дайындалганыңыз менен куттуктайм жана Жогорку Кеңеш тарабынан сиздин кандидатураңыздын колдоосун кабыл аласыз. Депутат Ырысбек Атажанов белгилегендей, ГКНБнын төрагасын узакка талкуулабай эле койсо болот, анткени сизде көп иштер бар. Реформа алкагында дагы кандай өзгөртүүлөр пландалууда?
- Рахмат. Сиз туура белгилегендей, Кыргызстандын улуттук коопсуздук органдарынын системасында учурда бир катар структуралык жана уюштуруу-штаттык реформалар жүргүзүлүүдө. Бул өзгөртүүлөр улуттук коопсуздукту эффективдүү камсыздай турган, профессионалдуу жана ачык структураны түзүүгө багытталган.
Реформалар этап-этабы менен, мыйзамдарды сактоо жана коопсуздук боюнча мамлекеттик саясаттын приоритеттерин эске алуу менен жүргүзүлөт. Сизге белгилүү болгондой, структуралык реформа жүргүзүлүп, мамлекеттик коргоо жана Чек ара кызматы ГКНБдан бөлүнүп чыкты. Уюштуруу-штаттык реформалар алкагында, сандык оптимизация, функцияларды кайра бөлүштүрүү, аналитикалык иштерди күчөтүү жана кадрдык потенциалды бекемдөө боюнча басым жасалат. Дисциплинага, кызматкерлердин моральдык-руханий даярдыгына жана башкарууда заманбап ыкмаларды киргизүүгө өзгөчө көңүл бурулат.
Ошондой эле ГКНБны реформалоо процессинде оперативдик жана аналитикалык иштердин традициялык ыкмаларына басым жасалат.
Биз ГКНБны саясий партиялардын жана топтордун таасиринен бошотуп, саясийлаштыруудан качышыбыз керек. Мамлекеттик комитет саясий оюндардын куралына айланбашы керек.
Кийинки негизги кадам – структураны профессионалдаштыруу, бул жерде жетекчилик кызматтарга дайындоодо саясий лоялдуктан эмес, профессионалдык сапаттарга артыкчылык берилет.
Келечекте ГКНБ трайбализм жана регионализм көрүнүштөрүн жоюу боюнча иш алып барат; дайындоолор жана илгерилетүүлөр тек гана профессионалдык сапаттарга негизделет. Эгер болбосо, күч структураларында альтернативдүү пикирлерди куугунтуктоо, коррупциянын өсүшү үчүн шарттар пайда болушу мүмкүн, бул оперативдик ишмердүүлүккө терс таасирин тийгизет жана коопсуздук органдарына болгон ишенимдин жоголушуна алып келиши мүмкүн. Жүйө географиялык логикадан компетенция логикасына өтөт, бул акырына чейин жетилген саясий моделге алып келет.
ГКНБнын сапаттуу реформасы эски катуу ыкмадан укуктук жана жарандык ыкмаларга өтүүнү билдирет. Биз коркутуу идеологиясын артта калтырып, заманбап улуттук кызматты түзүшүбүз керек, ал учурдагы чакырыктарга жооп берет.
Президент Садыр Нургожоевич Жапаровдун туура белгилегендей, акыркы беш жылда Кыргызстанда коррупцияга каршы күрөшүү үчүн көп иштер жасалды, бирок бул саясат жетекчилердин жеке сапаттарына жана күч структураларынын ресурстарына көз каранды болду, бул көрүнүктүү, бирок туруктуу эмес натыйжаларды камсыз кылды. Коом жаркын, демонстративдүү аракеттерге көнүп калды. ГКНБнын реформасы мындай саясаттан тынч, так эрежелер менен жазасыздыкты камсыз кылганга өтүүгө багытталат. Жариялуулук жана коррупцияга каршы системаны куруунун оптималдуу айкалышы мыкты натыйжаларга жетүүгө мүмкүндүк берет.
- Атайын кызматтын ыйгарым укуктарына дагы эмне кирет? Акыркы жылдарда адамдардын ГКНБ бардык коомдук жашоо чөйрөлөрүн көзөмөлдөп жаткандыгы тууралуу пикир түзүлдү.
- ГКНБ өлкөдөгү чет өлкөлүк атайын кызматтардын чалгындоо жана бузуу ишмердүүлүгүн аныктоо, алдын алуу жана токтотуу менен алектенет, терроризмге, экстремизмге жана коррупцияга, уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөшөт, маалыматтык коопсуздукту жана конституциялык түзүлүштү камсыз кылат, ошондой эле президентти жана башка мамлекеттик органдарды улуттук коопсуздукка коркунучтар тууралуу маалымдайт.
"Куратор" термини көп учурда туура эмес түшүнүлөт. Бул кызматкер, ал функционалдык милдеттерине ылайык, белгилүү участкаларда улуттук коопсуздуктун кызыкчылыктарын камсыздайт, чалгындоо жана бузуу ишмердүүлүгүн токтотот.
Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык, улуттук коопсуздук органдары мыйзамдын негизинде иш алып барат. ГКНБ Конституцияга, профилдик мыйзамдарга жана президенттин жарлыктарына, ошондой эле башка нормативдик актыларга ылайык иш жүргүзөт.
Демек, ГКНБ мыйзамдын алкагында гана иш алып барат.
- Демек, сиздин ведомство мурдагыдай эле салык жана аудит оргуларынын ишине кийлигишпейт же ишкерлерге басым жасабайт, буларды мурдагы кызматкерлер жасашкан?
- Мен ГКНБнын иши мыйзамдуулукка, ачыктыкка жана отчеттуулукка негизделгендигин камсыз кылуу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү кылам. Бардык бөлүмдөргө бизнеске кийлигишүүгө тыюу салынгандыгы боюнча катуу көрсөтмөлөр берилди. Улуттук коопсуздук органдары экономикалык коопсуздукту камсыз кылып, коррупцияга каршы күрөшүүгө тийиш, ошол эле учурда бизнес менен кызматташуу мыйзамдуулук жана өз ара ишеним принциптерине негизделиши керек.
- Демонстративдүүлүк тууралуу айта кетсек, президент Садыр Жапаров күч структураларына "маска-шоусуз", пиарсыз иштөөнү тапшырды. Көптөгөн интернет колдонуучулары ГКНБнын кызматкерлеринин ыйгарым укуктарын ашыкча пайдалануу боюнча шектелгендердин кармалышы эмне үчүн ашыкча шуу чыгарбай жаткандыгына таң калышты. Бул президенттин тапшырмаларын аткаруунун башталышыбы?
- Мен "маска-шоуларга" каршы болом. Атайын кызматтардын иши сырдуулукту талап кылат. Шектүүлөрдү кармоо боюнча тергөө аскер прокуратурасы жана Ички иштер министрлигинин ГСУ менен биргеликте мыйзамдын катуу талаптарына ылайык жүргүзүлүүдө. Президенттин айтымында, ГКНБ коррупция менен тынымсыз күрөшөт жана бул иш токтобойт.
Маанилүү нерсе, ишкерлердин массалык кармалышы болгон жок, кармоо учурлары мамлекеттин кызыкчылыктарын түздөн-түз тиешеси бар адамдарга гана тиешелүү. Айрым адамдардын кызыкчылыктары үчүн тергөө иштерине кийлигишүү болбойт. Иштерди кароо ылдамдыгы тергөө объективдүүлүгүн бузбашы керек.
- Депутат Дастан Бекешов "ТикТокту" блоктоо маселесин көтөрдү. Сиз бул жөнүндө кандай ойдосуз? Бул маселеде кандай чакырыктар жана коркунучтар болушу мүмкүн?
- Азыркы учурда маалыматтык-психологиялык операцияларга, ошондой эле кибер кылмыштуулукка жана кибер терроризмге каршы күрөшүү актуалдуу.
Мисалы, сиз "ТикТок" сыяктуу социалдык тармактар жаштар арасында популярдуу экенин билесиз, бирок анда наркотиктер, алкоголдук ичимдиктер, оюндар жана зомбулук жарнамаланат. 2023-жылдын августунда Маданият министрлиги бул платформаны блоктоону сунуштады, ал эми 2024-жылдын апрелинде ал расмий түрдө жабылды, анткени администраторлор балдар үчүн зыяндуу маалыматтарды таратууга тыюу салган мыйзамды сакташкан жок.
Муну менен бирге, колдонуучулар блокировканы VPN аркылуу айланып өтүүдө, жана кээ бирлери "ТикТок" бизнес жана туризмди жарнамалоо үчүн пайдалуу болушу мүмкүн деп эсептешет. Бирок блокировка жөнүндө чечим жарандардын, НПОлордун жана депутаттардын көптөгөн арыздарынан кийин кабыл алынды, алар контенттин кыргыз менталитетине туура келбестигин көрсөтүштү.
Биздин балдарыбыздын келечеги кандай социалдык тармактардан маанилүү. Биз цифралдык платформалар үчүн жаш муундун ден соолугун, билим берүү жана руханий өнүгүүсүн курмандыкка чалууга укугубуз жок.
ГКНБ социалдык тармактарда балдарга зыян келтире турган деструктивдүү контентти аныктоо үчүн мониторинг жүргүзүп турат.
- Кадрдык тазалоо тууралуу, ГКНБ өзүн дискредитациялаган адамдардан кутулушу мүмкүнбү?
- Мен кайрадан айтам: менин күчүм жеткендин баары жасалат. Бузууларды жасаган кызматкерлер мурда эле жумуштан бошотулду жана жоопкерчиликке тартылат. Мамлекеттик органдарда, анын ичинде ГКНБда, кол тийбестик болбойт, жана бардык бузгучулар жазасын алат.
Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети коррупция жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштү мыйзамдуу ыкмалар менен гана жүргүзөт, "маска-шоулардан" качып.
Акырында, ГКНБнын реформасы коопсуздук органдарын заманбап коркунучтарга адаптациялоого, чалгындоо жана контрчалгындоо иштерин жакшыртууга, терроризм жана экстремизм менен күрөшүүгө, коррупцияны жоюуга жана өлкөнүн маалыматтык жана экономикалык коопсуздугун камсыздоого, ошондой эле ведомствонун престижин жогорулатууга багытталган. Бул милдеттер биздин алдыбызда турат, жана биз башка өлкөлөрдүн атайын кызматтарына тең келген структураны түзөбүз.
