АКШнын элчиси Ричард Л. Буанган Улан-Батордо
АКШнын Монголиядагы элчиси The Diplomat журналынын автору менен сүйлөшкөн темаларын билип алыңыз, ал Азия-Тынч океан аймагындагы окуяларды чагылдыруу боюнча эл аралык басылма.
Ричард Л. Буанган, АКШнын элчиси, The Diplomat үчүн интервьюда кызматташуу мүмкүнчүлүктөрү тууралуу ойлорун бөлүштү.
27-январда АКШ менен Монголия 1987-жылы суук согуштун акыркы жылдарында башталган дипломатиялык мамилелеринин 39 жылдыгын белгилешти. Бул байланыштар Монголиянын Россия жана Кытайдан тышкары тышкы саясатты диверсификациялоого багытталган «Үчүнчү кошуна» стратегиясынын негизин түздү.
Дүйнөлүк державалар ортосундагы атаандаштык күчөп, Вашингтондун Индо-Тынч океан аймагына кайра багытталышы жана «Америка биринчи» деген тышкы саясат стратегиясынын жарыялануусу менен, Трамптын экинчи администрациясында Монголия менен АКШнын мамилелери маанилүү этапта турат.
Бул маанилүү учур 22-январда Монголиянын премьер-министри Занданшатар Гомбожав Давос, Швейцарияда Тынчтык кеңешинин Уставын кол койгондо белгиленди, бул Монголияны аталган эл аралык уюмдун негиздөөчүлөрүнүн бири катары бекитти. «Үчүнчү кошуна» стратегиясын жаңылоо 2026-жылдын апрелинде Түштүк Судандагы БУУнун миссиясынын аякташы менен совпадат, бул Монголиянын башка региондордогу тынчтык сакчылары үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачышы мүмкүн.
Бирок, акыркы окуялар монголо-американдык мамилелердин туруктуулугун да шек жаратат. 2-февралда АКШ Монголиянын жарандарына иммиграциялык визаларды берүүдө токтотту, бул өлкөнү «жогорку коркунуч» тизмесине киргизди, бул эки тараптуу мамилелерде чыңалууну жаратты.
2019-жылы эки тараптуу мамилелердин деңгээлин стратегиялык өнөктөштүккө көтөргөндөн бери, бул кызматташтыктын чыныгы тереңдиги жана таасири боюнча маанилүү суроолор калды. Суроо, бул символикалык иш-аракеттерден туруктуу структураларга өтүп кеттиби, алар Монголиянын негизги маселелери, анын ичинде энергетикалык туруктуулук жана экономикалык диверсификация менен күрөшүүгө жөндөмдүүбү.
Монголия Кытай жана Россия менен экономикалык кызматташтыгын өнүктүрүп жатканда, бул тууралуу 2026-жылдын февралында жогорку деңгээлдеги делегациялардын визиттери күбөлөндүрдү. Кытайдын тышкы иштер министринин орун басары Сунь Вэйдун Улан-Баторго саясий приоритеттерди бекитүү үчүн келди, ал эми Монголиянын парламент спикери Учрал Ням-Осор Москвада энергетикалык кызматташтыкты талкуулоого барды.
Бул окуяларды тереңирээк түшүнүү жана монголо-американдык мамилелерге болгон кесепеттерин изилдөө максатында, Сумъяа Чулуунбаатар Ричард Л. Буанган менен эксклюзивдүү интервью өткөрдү, ал 2022-жылдын ноябрынан бери Монголиядагы АКШнын элчиси болуп кызмат кылууда.
Буанган, Чыгыш Азияда көп жылдык тажрыйбасы бар дипломат, бул кызматты 2024-жылдын августундагы мамлекеттик катчы Энтони Блинкендин Монголияга визити жана Трамптын экинчи мөөнөтүнүн башталышы сыяктуу маанилүү окуялар менен чогуу ээлеп турат, анда Монголия Тынчтык кеңешинин негиздөөчүлөрүнүн бири болду.
Монголияда болгон убактысында Буанган жергиликтүү коомдордун жашоосуна активдүү катышып, монгол маданиятын жана салттарын изилдеди, майрамдарга жана иш-чараларга катышты. Ал монголдордун түздүк жана ачыктык сыяктуу америкалык баалуулуктар менен үндөш болгон сапаттары бар экенин белгиледи. Ошол эле учурда, анын эки тараптуу мамилелерге болгон көз караштары жетишилген жетишкендиктерди баса белгилейт, бирок ошондой эле бар болгон структуралык тоскоолдуктарды да көрсөтөт.
ЮБИЛЕЙЛИК ДАТАЛАР
Буанган 2026 жылды эки өлкө үчүн «өзгөчө» деп белгилеп, дипломатиялык мамилелердин 39 жылдыгын АКШнын көз карандысыздыгынын 250 жылдыгы жана Монголия империясынын негизделишинин 820 жылдыгы менен байланыштырат. «Бул маанилүү белестерин, жана бизде көп пландар бар», — деди ал, ушул чектерде монголдук өнөктөштөр менен кызматташууну улантууга үмүт артып.
Символикалык юбилейлер терең кызматташтык үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзөт, бирок Буанган эки тараптуу мамилелерди аныктаган конкреттүү инвестицияларга көңүл бурду. Мисал катары, «Миллениум Челлендж Корпорейшн» (MCC) тарабынан $462 млн суммасындагы суу ресурстары боюнча келишимди келтирди, бул 2026-жылдын мартында аяктап, Улан-Батордо таза суу запасын кыйла көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.
«Бул Америка менен Монголиянын өнөктөштүгүнө болгон узак мөөнөттүү берилгендиктин материалдык көргөзмөсү», — деп баса белгиледи Буанган, бул долбоор Трамптын администрациясынын жардам берүү ниетин көрсөтүп, ал кабыл алуучу өлкөлөрдүн өзүн-өзү камсыздоо боюнча туруктуу өнүгүүсүн колдоого багытталган.
Бул долбоор Монголиянын глобалдык экономикалык байланыштарын кеңейтүү боюнча демилгелер менен коштолот. 2026-жылдын февралында АКШнын Соода жана өнүктүрүү агенттиги (USTDA) Монголиянын жарандык авиация башкармалыгы менен коопсуздук рейтингин 1-категорияга (CAT 1) жеткирүү үчүн техникалык жардам көрсөтүү боюнча келишим түздү, бул өлкөлөр ортосундагы авиакаттамды жакшырткандай эле, монгол ресурстарын экспорттоону жеңилдетет.
СТРАТЕГИЯЛЫК ӨНӨКТӨШТҮК ЖЕТИ ЖЫЛДАН КИЙИН
Монголия менен АКШнын стратегиялык өнөктөштүгү түзүлгөндөн кийин жети жылдан кийин, Буанган жетишкендиктер тууралуу өз көз карашын бөлүштү, Америка ролун туруктуу өнөктөш катары баса белгилеп. Ал аралыкка карабастан, АКШ Монголиянын «үчүнчү кошуна» статусу менен сыймыктанарын жана бул маселеге олуттуу мамиле кыларын айтты. Буанган үч багытты белгиледи, ал жерде маанилүү прогресс жетишилди.
Биринчи, коргонуу жана коопсуздук тармагындагы кызматташтык эки өлкөнүн мамилелеринин негизин түзүп, Монголиянын нейтралдуу тышкы саясатына жана АКШнын Индо-Тынч океан аймагындагы приоритеттерине жооп берет. Ал Khaan Quest тынчтык сактоо машыгууларын, АКШнын Тынч океан командалыгы менен биргеликте өткөрүлгөн, дүйнөнүн төрт бурчундагы өлкөлөр катышканын айтты.
«Биз монгол армиясын модернизациялоого жардам беребиз, жана бул кызматташтыктын натыйжалары көрүнүп турат», — деп кошумчалады ал.
Монголия дүйнөдө тынчтык сакчыларынын саны боюнча адам башына көптөгөн позицияларды ээлеп, БУУнун ар кандай миссияларына катышып, глобалдык катышуучу жана АКШнын коопсуздук боюнча ишенимдүү өнөктөшү катары жоопкерчилигин көрсөтөт.
Экинчи, билим берүү жана маданий байланыштар эки тараптуу өнөктөштүктүн бекем негизин түзөт, бул саясий жана экономикалык өзгөрүүлөрдөн тышкары. Буанган адамдык мамилелердин маанилүүлүгүн баса белгиледи: «Өкмөттүк келишимдер болсо да, эгер адамдар бири-бирин тааныбаса, бул келишимдер кагазда калат», — деди ал.
IIE Open Doors боюнча, жыл сайын 1500 монгол студенти АКШда билим алса, болгону 100 америкалык студент Монголияда билим алууда. 1991-жылдан бери иштеп жаткан Тынчтык Корпусу жергиликтүү коомдор менен өз ара аракеттенүүнүн жаркын мисалы болуп калды.
Бул убакыт ичинде 8000ден ашык монголдук алмашуу программаларына катышып, эки тараптуу байланыштардын тармагын түзүштү. Өткөн жылы Монголия мамлекеттик университетинде англис тилин окутуу боюнча мыкты тажрыйба борбору ачылды, Блинкендин 2024-жылдагы демилгесин улантып.
Бирок, жаңы виза чектөөлөрү өлкөлөр ортосундагы мобилдүүлүктү кыйындатышы мүмкүн, АКШнын Монголиянын өзүн-өзү камсыздоосун колдоого багытталган өнүктүрүү аракеттерине карабастан.
Үчүнчү, экономиканы диверсификациялоо жана минералдык ресурстарды иштеп чыгуу боюнча кызматташтык тереңдеши эки өлкөнүн стратегиялык максаттарына жооп берүүчү маанилүү аспект болуп калды. Монголияда жез, литий жана редкий жер элементтеринин маанилүү запастары бар, бул өз ара пайдалуу инвестициялоо үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат.
Буанган АКШдагы критикалык минералдар боюнча конференцияда Монголиянын катышуусун стратегиялык кызматташтыктын тереңдешинин белгиси катары белгиледи.
Ал Монголиянын Тынчтык кеңешине катышуусун «тарыхый демилге» катары жогору баалап, бул өлкө үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат.
Монголия Тынчтык кеңешиндеги мүчөлүгүн көп векторлуу саясатына ылайык келүүчү катары көрсөткөн, бул аскердик альянс эмес, суверенитетти урматтоо менен кызматташуу үчүн платформа экенин баса белгиледи. Мүчөлүк каржылоо боюнча милдеттенмелерди жаратпайт, бул өлкө үчүн дагы да кызыктуу кылат.
Буанган бул көз карашты колдоп, демилге Монголияга эл аралык статусун жогорулатууга жардам берерин, ошол эле учурда АКШ менен өнөктөштүктү тереңдетерин баса белгиледи.
«АМЕРИКА БИРИНЧИ», СУВЕРЕНИТЕТ ЖАНА РЕФОРМАЛАР
Биздин сүйлөшүүдө биз АКШнын 2025-жылга чейин улуттук коопсуздук стратегиясын жана анын монголо-американдык мамилелерге таасирин, айрыкча Монголиянын Тынчтык кеңешине кошулушу контекстинде талкууладык.
Буанган бул саясат узак мөөнөттүү өнөктөштөрдөн изоляцияны билдирет деген мифти четке какты. «„Америка биринчи“ деген сөз „Америка жалгыз“ же „Тек гана Америка“ дегенди билдирбейт», — деди ал, бул тышкы саясатка көбүрөөк максаттуу мамиле кылууну билдирет деп кошумчалады.
Ал АКШ реалдуу пайда алып келүүчү өнөктөштүктөргө көңүл бурарын, Монголия менен кызматташтык суверенитетин жана көп векторлуу тышкы саясатын урматтай турганын баса белгиледи.
Буанган АКШнын Монголиядагы ички реформаларды колдоону улантуусун тастыктап, коррупция менен күрөшүү жана укук тартибин бекемдөө боюнча институционалдык адилеттүүлүк жана ачыктыкты камсыздоо долбоорунун экинчи этаптын башталышын белгиледи. Бирок, ал ошондой эле эки тараптуу соода жана инвестицияларды токтотуп турган бар болгон тоскоолдуктарды белгиледи.
Буанган АКШ президентинин Монголияга визити боюнча конкреттүү пландарды тастыктаган жок, бирок администрациянын Индо-Тынч океан аймагындагы мамилелерди өнүктүрүүгө болгон туруктуу берилишин баса белгиледи.
«Президент Трамп Индо-Тынч океан аймагындагы иштерге активдүү катышууда, бул АТЭС саммитине катышуусу менен тастыкталат», — деп кошумчалады ал, ошондой эле эки өлкөнүн жогорку кызмат адамдарынын маанилүү жолугушууларын белгиледи.
ЖАКТЫРГАН ОЙЛОР
Сүйлөшүүнүн соңунда Буанган монголо-американдык мамилелердин келечеги тууралуу оптимизмди сезди. Официальдуу байланыштардын 39 жылы, стратегиялык өнөктөштүктүн 7 жылы жана коомдор деңгээлиндеги көп жылдык кызматташтык мындан ары өнүгүү үчүн бекем негиз түзөт.
Монголия үчүн АКШ дагы деле маанилүү «үчүнчү кошуна» болуп, анын суверенитетин жана демократиялык башкаруусун колдойт. Ошол эле учурда, АКШ үчүн Монголия Индо-Тынч океан аймагындагы коопсуздук жана туруктуулукту камсыз кылуучу ишенимдүү өнөктөш болуп саналат.
Буанган адамдык байланыштардын эки тараптуу өнөктөштүктүн негизин түзүү маанилүүлүгүн баса белгилеп, монголо-американдык кызматташтык формалдуулуктардан чыгып, 2027-жылы дипломатиялык мамилелердин 40 жылдыгын белгилөөгө мүмкүндүк берет.
Геосаясий туруктуулук доорунда АКШ менен Монголиянын ортосундагы өнөктөштүк суверендүү мамлекеттердин жалпы баалуулуктарга жана өз ара урматтоого негизделген мамилелерди түзүүдө кандайча биргелешип иштеши мүмкүн экендигинин ачык мисалы болуп саналат.
автор: Сумъяа Чулуунбаатар — экономист жана эл аралык маселелер боюнча эксперт, Монголиянын илимдер академиясынын эл аралык изилдөөлөр институтунда штаттан тышкаркы илимий кызматкер.
перевод: MiddleAsianNews
источник: The Diplomat ```
