Архивден алынган сүрөт. Ирандын жогорку лидери Али Хаменей. Анын өлүмү Тегеранда, ошондой эле АКШ жана Израилде тастыкталды
Али Хаменейдин биографиясы жана мурасы менен таанышууга сунуштайбыз.
Али Хаменей, толук аты — Сейед Али Хосейни Хаменей, 1939-жылдын 19-апрелинде Мешхед шаарында шиит дини кызматкери болгон үй-бүлөдө төрөлгөн. Ал диний окуу жайларда билим алып, шариаттын жогорку деңгээлинде билим алган муджтахид болуп калды, бул өз алдынча юридикалык чечимдерди кабыл алуу укугуна ээ.
1960-1970-жылдары ал шах Мохаммед Реза Пехлевиге каршы активдүү күрөшүп, бир нече жолу камакка алынган жана Ираншахрга сүргүнгө жөнөтүлгөн.
Хаменей шахтын америкалык саясатына каршы көп жолу пикирин билдирип, бийликтин куугунтугуна учураган. Ал жалгыз камерада эки ай өткөргөн.
1975-жылы, өкмөткө каршы лекциялардан кийин, ал кайрадан камакка алынып, Ирандын мамлекеттик коопсуздук министрлигинин түрмөсүнө жөнөтүлгөн, ал жерде, анын эскерүүсүнө караганда, шарттар өтө катаал болгон.
Мешхедге кайтып келгенден кийин ал өзүнүн подпольдук ишмердүүлүгүн уланткан, бирок 1976-жылдын башында кайра кармалып, өлкөнүн түштүк-чыгышына үч жылдык сүргүнгө жөнөтүлгөн.
Хаменей шахка каршы сүйлөгөн эң белгилүү проповедчилердин бири болуп калды.
1979-жылдагы Ислам революциясы учурунда ал Ирандын биринчи жогорку лидери Рухолла Хомейнинин жакын чөйрөсүнө кирип, Ислам республикасынын партиясынын негиздөөчүлөрүнүн бири болуп, Ислам революциясынын коргоочулары корпусун түзүүгө катышкан. Ошондой эле ал меджлис депутаты жана коргоо министринин орун басары болуп, Иран-Ирак согушу учурунда фронтто туруктуу болуп турган.
1981-жылдын июнь айында Хаменейге кол салуу болду: Тегерандын мечиттеринин бириндеги жардыруу анын оң колун жарым-жартылай парализдеди. Бир нече айдан кийин ал Ирандын президенти болуп шайланды, 95 пайыздан ашык добуш алып, 1985-жылы кайра шайланды.
Рухолла Хомейни 1989-жылдын июнь айында каза болгондон кийин, эксперттер кеңеши Хаменейди Ирандын жаңы жогорку лидери кылып шайлады, Конституциянын жоболорун өзгөртүп, ага улуу аятолла наамын ыйгарды.
Анын жетекчилиги астында Иран ядролук программаны өнүктүрүүнү улантты. 2015-жылы дүйнөлүк державалар менен келишим түзүлдү (СВПД), бирок 2018-жылы АКШ келишимден чыгып кеткенден кийин Иран өз милдеттенмелерин акырындык менен кыскартууга киришти.
Аятолла АКШны активдүү сынга алып, Израилди тааныган жок. Ал Ливандын «Хезболласы» жана региондогу башка радикал топтор менен байланыштарды колдоду.
Хаменейдин учурунда массалык протесттер кадимки көрүнүшкө айланды. Эң маанилүү толкундоолор 2009, 2017-2018, 2019 жана 2022-жылдары болду. Бийлик бул нааразычылыктарды катаал басып, интернетке кирүүнү чектеп, коопсуздук чараларын күчөттү.
1964-жылдан бери Хаменей үй-бүлөлүү, алтын алты баласы бар. Анын уулу Моджтаба азыркы учурда мүмкүн болгон мураскер катары каралууда.
Али Хаменей 2026-жылдын 28-февралында 86 жашында өлтүрүлгөн.
