- Ахен келишими Франция менен Германиянын Кыргызстандагы кызматташтыгына кандай таасир этет? Кандай биргелешкен долбоорлор пландалууда?
- 2019-жылдын 22-январында кол коюлган Ахен келишими 1963-жылдагы Елисей келишиминин улантуусу болуп, экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Франция менен Германиянын ортосундагы тынчтыкты камсыз кылган негиз болуп калды. Бул тарыхый документ эки мамлекеттин ортосундагы душмандык идеясын токтотуп, Европа боюнча достук жана интеграция жолун ачты. Ахен келишиминин алкагында өлкөлөр терең кызматташууга болгон берилгендигин тастыкташты, бул, албетте, биздин Кыргызстанды камтыган үчүнчү өлкөлөрдөгү аракеттерибизге таасир этет.
Айрыкча, Бишкек интеграцияланган франко-германдык маданий институттун түзүлүшү пландалган төрт шаардан бири катары аталган. Бул долбоор биздин маданий өз ара аракеттенүүбүздү жаңы деңгээлге көтөрөт. Институттун расмий ачылышы быйылкы жылдын экинчи жарымына пландалган, бирок FGCI (франко-германдык маданий институт) Кыргызстанда өз ишин баштады. Соңку төрт жылда биз жаштарга жана креативдүү индустрияларга, мисалы, кино, видео оюндар жана анимация сыяктуу багыттарда бир нече биргелешкен маданий иш-чараларды уюштурдук. Биз Бишкек менен чектелбей, өлкөнүн башка региондорун да камтууга аракет кылуудабыз.
- Бул келишимдин Кыргызстандагы жана Борбордук Азиядагы ЕСтин тышкы саясатына кандай таасири бар?
- Германия менен Франциянын кызматташтыгы Европалык Союз үчүн негизги мааниге ээ жана ал европалык интеграциянын негизин түзөт. Биздин өлкөлөрдүн ортосундагы тынчтыксыз, "Европанын кыймылы" деп аталган кызматташтыкты элестетүү мүмкүн эмес болор эле.
2007-жылы Германия менен Франция Борбордук Азия боюнча ЕСтин биринчи стратегиясын иштеп чыгууда негизги роль ойногон, ал 2019-жылы жаңыртылган. Биздин артыкчылыктарга регионалдык кызматташтык, туруктуу өнүгүү жана бул маанилүү региондогу байланыштарды бекемдөө кирет. Биз ЕС делегациясы жана башка мүчө мамлекеттер менен Кыргызстанды ушул тармактарда колдоо үчүн активдүү иш алып баруудабыз.
2024-жылдын июнь айында Кенейтилген өнөктөштүк жана кызматташтык келишиминин (EPCA) кол коюлушу биздин өз ара аракеттенүүбүздү тереңдетүү үчүн маанилүү белги болуп калды. Биз анын бардык ЕС өлкөлөрү жана Кыргызстан тарабынан жакында ратификацияланарына ишенебиз. Ошондой эле, 2025-жылдын апрелинде Самаркандда өтө турган "ЕС — Борбордук Азия" биринчи саммитин чыдамсыздык менен күтүп жатабыз, анда стратегиялык өнөктөштүк мамилелери талкууланат.
Жергиликтен баштап эл аралык деңгээлге чейин коопсуздук, экономика, маданият жана илим тармагындагы тыгыз кызматташтык региондогу кеңири интеграция жана кызматташтык үчүн үлгү боло алат. Биз ошондой эле Борбордук Азиядагы чек ара конфликттерин тынчтык жолу менен чечүү боюнча акыркы жетишкендиктерди кубаттайбыз, бул туруктуулук жана гүлдөп-өсүү үчүн маанилүү кадам.
Глобалдык зомбулук өсүп жаткан учурда конструктивдүү кызматташтык духун колдоо жана БУУнун Уставынын принциптерин урматтоо өтө маанилүү.
- Бул Борбордук Азиядагы коопсуздук жана стратегиялык өнөктөштүк маселелерине таасир этеби?
- Германия жана Франция ЕС менен Борбордук Азиянын кызматташтыгы туруктуу жана өз ара байланышкан экономикалык жана саясий мейкиндикти түзүүгө багытталышы керек деп ишенишет. Европалык Союз Борбордук Азия үчүн коопсуздук тармагында узак убакыттан бери ишенимдүү өнөктөш болуп келет.
Кызматташтыктын негизги багыттарына киберкоопсуздук, радикалдашууга жана терроризмге каршы күрөшүү, чек ара коопсуздугун бекемдөө жана баңгизат жана адамдар соодасы менен күрөшүү кирет. Биздин өнөктөштүгүбүз эксклюзивдүү эмес жана ОБСЕ жана БУУ сыяктуу эл аралык уюмдар менен өз ара аракеттенүүнү камтыйт, алар бул региондо активдүү иш алып барууда.
- Ахен келишими Европадагы жаңы коопсуздук архитектурасынын негизин түзө алабы, айрыкча Гренландиянын тегерегиндеги учурдагы кырдаалды эске алганда?
- ЕС жана НАТО мүчөлөрү катары, биздин өлкөлөр коопсуздук жана коргонуу маселелерине чоң көңүл бурат. 2025-жылдын августунда Тулонда өткөн Германия-француз коопсуздук жана коргонуу кеңешинин жыйынтыктары, эл аралык тартипти сактоо контекстинде бул тармактардагы эки тараптуу кызматташтыкты бекемдөөнүн зарылдыгын тастыктап турат.
Биз өзүн коргоо үчүн көбүрөөк жоопкерчиликтүү боло турган жана пайда болгон коркунучтарга ыкчам жооп бере ала турган Европаны түзүүгө умтулабыз. Бул тема Тулонда өткөн министрлер кеңешинин жыйынында кабыл алынган Германия-француз экономикалык программасында да айтылган, анда өзүнчө Европа түзүүнүн принциптери баяндалган.
Европадагы конфликттер жана гибриддик коркунучтардын фонуна карата, НАТО евроатлантикалык коопсуздуктун негизги элементи болуп калат жана биз анын бекемделишин, анын ичинде Альянстын европалык канатын күчөтүү аркылуу колдоого даярбыз. Гренландия Дания Королдугунун бир бөлүгү болуп саналгандыктан, НАТО өлкөлөрүнүн бардык кызыкчылыктарын да камтыйт экенин унутпоо маанилүү.
