Көпчүлүк КГБ кызматкерлеринин коомчулукка дээрлик көрүнбөгөн учурларын эстеп жатат. Бирок акыркы жылдары ГКНБ сынга кабылды: алардын кызматкерлери көп учурда күбөлүктөрүн көрсөтүшөт, бул атайын кызматтын авторитетин кээде төмөндөтөт. Сиз бул жагдайды кандай баалайсыз?
— Ооба, мен бул комментарийлерден кабардармын. Мен досторума көп жолу айттым: «ГКНБнын авторитетин жогорулат, анткени анын престижи СССРдин КГБсына тең болушу керек. Болбосо, биз урматты жоготуп коёбуз». Мен бул маселени бир нече жолу көтөргөм.
— Акыркы убакта биз ГКНБ кызматкерлеринин мыйзамсыз аракеттерге шектелип кармалышын байкап жатабыз. Бул аларга берилген ашыкча ыйгарым укуктардан улам болду беле? Атайын кызмат, көрүнөт, курулуш нормаларынан баштап, эттин баасын жөнгө салууга жана жезөкчүлүк менен күрөшүүгө чейин көптөгөн тармактарга кийлигишип жатат.
— «Интим кызматтар менен күрөшүү» тууралуу видео жарыяланган күнү мен ага кайрылып: «Бул маселе — Ички иштер министрлигине, ГКНБнын деңгээлин төмөндөтпө» деп айттым.
Коррупцияга аралашкан адамдар боюнча азыр иликтөөлөр жүрүп жатат. Биз азырынча деталдарды ачыкка чыгара албайбыз.
— Сиз жакында Чек ара кызматы менен Мамлекеттик коргоо кызматыны ГКНБдан бөлүп алдыңыз. Бул структура үчүн реформанын пландары кандай? Экономикалык кылмыштар жана коррупция менен күрөшүү ыйгарым укуктары башка органга өткөрүлөбү же калабы?
— Күч структураларын реформалоо боюнча масштабдуу пландар бар. Мен аны мурда баштоону пландаштыргам, бирок мөөнөттөр жылжып кетти.
Жакында баштайбыз. ГКНБ өзүнүн негизги милдеттерине: чалгындоо жана контрчалгындоо, конституциялык түзүлүштү коргоо, терроризм, экстремизм жана баңги соодасы менен күрөшүүгө көңүл бурат.
Ал бул багыттар боюнча тергөө аракеттерине ыйгарым укуктарын сактап калат. Экономикалык иштерге кийлигишпейт. ГКНБнын жана анын кызматкерлеринин иши көлеңкеде калууга тийиш.
Реформадан кийин биз чыныгы атайын кызматты алабыз, ал эски КГБга окшош болот. Ички иштер министрлиги өз милдеттерин гана аткарат.
Тергөө укуктары ГКНБда калат, бирок мыйзамдуу түрдө бекитилген так ыйгарым укуктар тизмеси иштелип чыгат.
Жаңы Тергөө комитетин түзүү да пландарда бар. Негизги тергөө функциялары ал жакка өткөрүлөт, ал эми Башкы жана аскер прокуратуралары бардык структуралардын аракеттеринин мыйзамдуулугун көзөмөлдөйт.
Неге Тергөө комитетин түзүп жатабыз? Биз келечек жана узак мөөнөттүү перспективаларды ойлошубуз керек.
Учурдагы абал кандай? ГКНБ жана Ички иштер министрлиги оперативдүү-издөө ишмердүүлүгүнө жана бир министрге баш ийген тергөөчүлөргө ээ. Мисалы, эгер оперативник шектүү болгон ишти алып келсе – мисалы, айыптоо жалган болушу мүмкүн – жана тергөөчү аны кабыл алуудан баш тартса, министр аны ишти ачууга мажбурлай алат.
Ошентип, адилетсиздик фактылары орун алууда. Тергөө комитети түздөн-түз президентке баш ийет жана оперативниктерден же министрлерден «жарым-жартылай» же жасалма иштерди кабыл албайт. Криминалдык иштер мыйзамдуу негиздерсиз ачылбайт.
Албетте, адилетсиздикке туш болгон адамдар эркиндиктен ажыратылбайт – алар бошотулат. Бул адам укуктарын жогорку деңгээлде сактоого мүмкүндүк берет. Бул келечектеги муундардын коопсуздугун камсыздайт.
Экономикалык кылмыштар боюнча: эгер сиз чындап эле мыйзам бузсаңыз, жазаны тартасыз. Эгер сизге жалган айыптар тагылса, анда сиз эркиндикке чыгасыз. Органдардын ортосундагы ыйгарым укуктарды бөлүштүрүү туура жана объективдүү чечимдерге алып келет.
Бул келечек үчүн иш. Биз керектүү имараттарды жана техникалык базаны даярдайбыз. Указ чыгарылат, тиешелүү мыйзам долбоорлору Жогорку Кеңешке сунушталат, андан кийин уюштуруу иштери башталат.
Бул жылы ШОС саммити жана Көчмөндөр оюндары өтөт, ошондуктан реформаны кийинки жылы баштайбыз.
Сүйлөшкөн: КНИА «Кабар» директору Медербек Шерметалиев
