Кыргызстан Россияга тигүү продукциясын экспорттоо боюнча көйгөйлөрдү чечүүнүн жолдорун издеп жатат

- 2025-жылдын күз айынан баштап Кыргызстандагы тигүү ишканалары Россия Федерациясына өз продукциясын экспорттоо шарттарындагы өзгөрүүлөргө дуушар болууда, бул Евразия экономикалык биримдиги алкагында орус бийлигинин көзөмөлүнүн күчөшү менен байланыштуу.

Россия көзөмөлдү күчөттү. Экономика министрлиги кыргыз тигүү продукциясынын Россияга киргизилишиндеги тоскоолдуктарды эмне себептен келип чыкканын түшүндүрдү. Бул өзгөрүүлөрдүн негизги себеби орус бийликтери тарабынан киргизилген жаңы көзөмөл чаралары болуп, бул Кыргызстандан келген товарларды айрым чектеринде, атап айтканда, Казакстан-Россия чек арасында жылдырууда кечиктирүүлөргө алып келди.

Өкмөттүн жообу: Министрлер кабинетинин жана Экономика министрлигинин аракеттери

Туура келген кыйынчылыктар шартында, Кыргыз Республикасынын Экономика жана соода министрлигинде Министрлер кабинетинин биринчи орун басары Данияр Амангелдиевдин жетекчилиги астында мамлекеттик мекемелердин өкүлдөрү жана тигүү тармагынын катышуучулары менен жыйын өткөрүлдү. Жыйындын негизги көңүлү кыргыз продукциясынын Россияга киргизилиши менен байланышкан маселелерге жана өндүрүүчүлөрдү колдоо боюнча мүмкүн болгон чараларга бурулду.

Талкуунун жыйынтыгында Экономика жана соода министрлигине тигүү тармагынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган демилгелерди иштеп чыгуу тапшырылды, анын ичинде ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү, инфраструктураны өнүктүрүү, кадрларды даярдоо жана сапат стандарттарын сактоо маселелери.

Россия менен сүйлөшүүлөр жана чек арасындагы абал

2025-жылдын 18-декабрында Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев абалды комментарийлеп, Россия тараптан текшерүүлөрдүн күчөшү ЕАЭБдин бир нече өлкөлөрүнөн келген товарларга, анын ичинде Кыргызстанга таасир эткенин белгиледи. Абалды жеринде изилдөө максатында Экономика министрлигинин делегациясы жөнөтүлүп, координациялык штаб түзүлдү.

Кабминдин башчысы Россия менен чек арасындагы жүктөрдүн кечиктирилиши маселесин чечүү жолдору жөнүндө айтып берди. Кабмин башчысынын айтымында, Россия тарап менен активдүү диалог жүргүзүлүүдө. Атап айтканда, Кыргызстандан келген товарларды бир оператор тарабынан текшерүү боюнча макулдашууга жетишилди, бул жүктөрдүн өтүшүн кыйла тездетти. Түздөн-түз жеткирилген тигүү продукциясына тоскоолдуктар жок, өкмөттүн баамында, байкалбайт.

Ошентсе да, Ozon жана Wildberries маркетплейс аркылуу сатылган товарларга байланыштуу маселелер бар, айрыкча, НДС администрирлери боюнча. Кабмин Ozon боюнча маселе чечилгенин, ал эми Wildberries боюнча маселе аяктоо стадиясында экенин, маркетплейстердин салык агенттери болууга даярдыгын эске алуу менен билдирди.

Түшүндүрүү иш-чараларын уюштуруу жана экспортко талаптар

Ишканаларды жаңы талаптарга ылайыкташтыруу максатында Экономика жана соода министрлиги тармактык ассоциациялар менен биргеликте тигүү тармагынын өкүлдөрү үчүн практикалык семинар уюштурду. Катышуучуларга салык салуу, бухгалтердик эсеп, электрондук документ жүгүртүү (ЭСФ жана ЭТТН), ошондой эле сертификаттоо жана маркировка боюнча талаптар түшүндүрүлдү.

Тигүү тармагынын ишканаларына салык салуу, сертификаттоо жана продукциянын маркировкасы боюнча маселелер түшүндүрүлдү. ЕАЭБ 017/2011 техникалык регламенти жана "Честный знак" маркировка системасын сактоо, продукциянын ЕАЭБ өлкөлөрүнүн рынокторуна тоскоолдуксуз кирүүсү жана маркетплейстер менен иштөө үчүн зарыл шарттар болуп саналат.

Президенттин Указы

2025-жылдын 6-декабрында президент Садыр Жапаров "Айрым экономикалык тармактарды колдоо боюнча чаралар" деген Указга кол койду, анда тигүү тармагын колдоо үчүн бир катар демилгелер камтылган.

Атап айтканда, Министрлер кабинетине белгиленген мөөнөттө Жогорку Кеңешке төмөнкү мыйзам долбоорлорун сунуштоо тапшырылды:

• тигүү тармагынын субъекттери үчүн камсыздандыруу төлөмдөрүнүн тарифтерин кайра карап чыгуу жана төмөндөтүү;


• кичине жана орто бизнес үчүн, анын ичинде тигүү өндүрүшү боюнча ишканалар үчүн камсыздандыруу төлөмдөрүнүн ставкаларын төмөндөтүү;


• Кыргыз Республикасынын аймагынан тышкары жүргүзүлгөн ишмердүүлүк үчүн 0,1% бирдиктүү салык ставкасын белгилөө, бул экспортко багытталган тигүү ишканалары үчүн актуалдуу;


• чет өлкөлөрдүн банктары аркылуу жүргүзүлгөн транзакцияларга 0,1% салык белгилөө, бул тышкы экономикалык ишмердүүлүк боюнча эсептешүүлөргө таасир этет.

Указ фискалдык жүктөмдү азайтууга, экспортту колдоого жана тигүү тармагынын ишканалары үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган.

Ошентип, 2025-жылдын декабрь айында ГНС тигүү компаниялары үчүн салык салуу жана камсыздандыруу төлөмдөрүнүн шарттарын бирдиктештирүү боюнча мыйзам долбоорун даярдап жатканын маалымдады. Бирдиктүү камсыздандыруу төлөмдөрүн киргизүү жана бул тармактагы кызматкерлер үчүн киреше салыгын төмөндөтүү сунушталууда.

Жогорку Кеңеште талкуу жана учурдагы абал

2026-жылдын 16-январында тигүү тармагынын абалына байланыштуу маселелер "Ала-Тоо" депутаттык тобунун жыйынында бизнесмендер жана мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнүн катышуусунда талкууланды. Талкууланган темалардын арасында өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшү, бир катар тигүү цехтеринин жабылышы, чийки затка көз каранды болуу, ошондой эле логистикалык жана лабораториялык инфраструктуранын жетишсиздиги бар.

Экономика министри Бакыт Сыдыков 2024-жылдын жыйынтыгы боюнча бул тармакта расмий түрдө 36,6 миң адам жумушка орношконун, бирок чектеш багыттарды эске алганда, жалпы иш менен камсыздалган адамдардын саны кыйла жогору экенин билдирди. Ал ошондой эле 6% жылдык пайыздык ставкасында 60 айга чейин кичине жана орто бизнес үчүн жеңилдетилген кредит берүү программасы ишке киргизилгенин маалымдады.

Мындан тышкары, 2028-жылга чейин Wildberries маркетплейси менен кызматташтыкта соода-логистикалык борборду куруу пландалгандыгы тастыкталды, бул логистиканы жана экспорттук операцияларды жеңилдетиши керек.
2025-жылдын күз айынан 2026-жылдын башына чейин болгон окуялар Кыргызстандагы тигүү тармагынын тышкы рынокторго жана ЕАЭБ алкагындагы жөнгө салуучу шарттарга көз каранды экенин көрсөттү. Туура келген кыйынчылыктарга жооп катары мамлекеттик органдар өнөктөштөр менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, түшүндүрүү иш-чараларын өткөрүп, колдоо чараларын иштеп чыгышты. Бирок тармактын өкүлдөрү инфраструктураны өнүктүрүү, рынокторду диверсификациялоо жана бизнес жүргүзүү шарттарын жакшыртуу боюнча системалык чечимдерди талап кылууну улантууда.

Тигүү продукциясынын өндүрүш көлөмү

Статистика боюнча, 2025-жылдын январь айынан ноябрь айына чейин Кыргызстандагы тигүү тармагынын ишканалары 18,7 миллиард сомдук кийим өндүрүш кылышты, бул 2024-жылдын ушул мезгилине салыштырганда (15,3 миллиард сом) өсүштү билдирет. 11 айдын жыйынтыгы боюнча физикалык көлөм индексинин көрсөткүчү 115,8% түздү, бул продукциянын реалдуу чыгарылышындагы өсүштү көрсөтөт.