Суу капиталынын жоготуулары
Изилдөөнүн авторлору "суу стресси" жана "суу кризиси" сыяктуу терминдер, бир нече региондордогу абалды адекваттуу сүрөттөй албайт деп баса белгилешет."Бул отчет ыңгайсыз чындыкты көрсөтөт: көптөгөн региондор гидрологиялык мүмкүнчүлүктөрүн ашып өтүп, көптөгөн негизги суу системалары банкрот болду", – деп билдирди БУУнун Суу, айлана-чөйрө жана ден соолук институтунун директору Каве Мадани, БУУнун жаңылыктар кызматына шилтеме берип.
Отчетто мамлекеттер өздөрүнүн суу ресурстарын, мисалы, дарыяларды, жер астындагы сууларды жана кар запастарды гана пайдаланбастан, узак мөөнөттүү суу булактарын, мисалы, мөңгүлөрдү жана баткактарды да кыскартып жатканы белгиленет.
Бул бир катар олуттуу кесепеттерге алып келди: дарыя дельталарында жана жээк аймактарында жердин чөгүшү, көлдөрдүн жана баткактардын жок болушу, ошондой эле биоалуулукты кайтарылгыс жоготуу.
Эл аралык кызматташтык жана суу конференциясы
Отчет Дакар, Сенегалдагы жогорку деңгээлдеги жолугушууга даярдык көрүү үчүн 26-27-январда өтө турган жыйындын алдында сунушталды, ал БУУнун суу боюнча конференциясына даярдык көрүүгө арналган, ал 2026-жылдын 2-4-декабрында Бириккен Араб Эмирликтеринде өткөрүлөт.Бардык дарыя бассейндери жана өлкөлөр суу банкроттуулугуна дуушар болбосо да, Мадани көптөгөн критикалык маанидеги суу системалары ушул чектен өткөндүгүн белгиледи.
"Бул системалар соода, миграция, климаттык кайра байланыштар жана геосаясий көз караштар аркылуу байланышкан, ошондуктан глобалдык коркунуч азыр түп тамырынан өзгөрдү", – деп кошумчалады ал, эл аралык кызматташтыктын маанилүүлүгүн баса белгилеп.
Суу банкроттуулугу боюнча цифралар
Глобалдык маалыматтарга жана жаңы илимий изилдөөлөргө таянып, отчет тынчсыздандырарлык тенденцияларды сүрөттөйт, алардын көбү адамдын иш-аракеттеринен келип чыккан:- 1990-жылдардын башынан бери 50% ири көлдөр маанилүү суу көлөмүн жоготту;
- Акыркы 50 жылда жоголгон табигый баткактардын аянты 410 миллион гектарды түздү (бул Европалык Союздун аймагына барабар);
- 1970-жылдан бери глобалдык мөңгүлөрдүн 30% дан ашыгы жоголду, жана төмөнкү жана орто широттордогу бүтүндөй тоо системалары жакынкы он жылдыктарда функционалдык мөңгүлөрдөн толугу менен ажырашы мүмкүн;
- Кээ бир мезгилдерде ондогон ири дарыялар деңизге жетпейт;
- 4 миллиард адам жылына бир айда болсо да суу жетишсиздигине дуушар болушат;
- 3 миллиард адам суу запастары кыскарган региондордо жашашат, жана ошол эле жерлерде дүйнөлүк азык-түлүктүн 50% дан ашыгы өндүрүлөт;
- 1,8 миллиард адам 2022-2023-жылдары кургакчылыкка кабылды.
Жаңы доорго жаңы реалдуулук
"Агроөнөр жай таза суунун басымдуу үлүшүн талап кылат, жана азык-түлүк системалары соода жана баалар аркылуу тыгыз байланышта", – деп түшүндүрдү Мадани."Суу жетишсиздиги бир региондогу агроөнөр жайды бузганда, бул башка региондордогу дүйнөлүк рынокторго, саясий туруктуулукка жана азык-түлүк коопсуздугуна таасир этет", – деп кошумчалады ал.
Глобалдык суу күн тартибин жаңылоого чакыруу
Отчетто суу банкроттуулугу гидрологиялык маселе гана эмес, адилеттүүлүк маселеси, терең социалдык жана саясий кесепеттерге ээ экени баса белгиленет, бул жогорку деңгээлде көңүл бурууну жана көп тараптуу кызматташтыкты талап кылат."Биз жоголгон мөңгүлөрдү кайтарып ала албайбыз... Бирок биз калган табигый ресурстарды жоготуунун алдын алып, институттарды жаңы шарттарга ылайыкташтыра алабыз", – деп белгиледи Мадани.2026-жылдагы БУУнун суу конференциясы сыяктуу келечектеги иш-чаралар бул күн тартибин ишке ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат.
"Суу банкроттуулугунун реалдуулугун таанып, биз акыры адамдарды, экономиканы жана экосистемаларды коргоо үчүн кыйын чечимдерди кабыл ала алабыз. Эгер биз муну кечиктире берсек, суу жетишсиздиги тереңдейт", – деп жыйынтыктады Мадани.
Башкы беттеги сүрөт inbusiness.kz сайтынан алынган иллюстрация.
