Документте Кыргызстан аймагында совет мезгилинен калган уран мурасын камтыган маанилүү запастар бар экени белгиленет. Бул объекттер тоолуу жана сейсмикалык активдүү аймактарда, көп учурда дарыялар жана калктуу пункттардын жанына жайгашкан. МАГАТЭ системалуу жана толук рекультивациясыз радиоактивдүү жана токсин заттардын чыгарылышынын абалынын начарлашын алдын ала албай турганын баса белгилейт.
Агенттиктин маалыматы боюнча, Кыргызстанда уран 1940-жылдардын ортосунан баштап казыла баштаган жана СССРдин кулаганынан кийин ондогон калдыктар сактоочу жайлар жана шахталар тиешелүү көзөмөлсүз калган. Соңку жылдарда республика бул тармакта олуттуу прогресске жетишти.
Рекультивациялоо иштери Шекафтарда жана Мин-Кушта, калдыктар сактоочу жайларды камтып, аяктаган. Эң татаал участок — Майлуу-Суу — 2023-жылдын августунан бери активдүү фазада, жана МАГАТЭнин планы боюнча рекультивация 2032-жылга чейин уланат.
Борбордук Азиядагы уран объекттерин тазалоо программасынын жалпы наркы 113 миллион евро болот.
2025-жылга чейин 71,8 миллион евро тартууга жетишилди, анын ичинен 61,5 миллиону Европалык Союз тарабынан бөлүнгөн. Бирок дагы 43 миллион евро кошумча талап кылынат, бул жок болсо бардык приоритеттүү долбоорлорду аяктоо коркунучка учурашы мүмкүн. Документте Кыргызстандын өз ресурстары бул маселени чечүүгө жетишсиз экени жана эл аралык колдоо өтө маанилүү экени баса белгиленет.
Жаңы планда мурда приоритеттүү деп эсептелбеген объекттер, мисалы, Каджи-Сай, Туя-Моюн жана Кызыл-Джар бөлүнгөн. Алардын рекультивациясы Россия менен келишимдин алкагында жүргүзүлөт, ага 21,4 миллион евро бөлүнгөн. Бул иштер негизги приоритеттүү долбоорлор аяктагандан кийин башталат.
МАГАТЭ рекультивация — бул жалпы милдеттин бир бөлүгү экенин баса белгилейт.
Курулуш иштеринин аяктагандан кийин Кыргызстанга он жылдар бою радиациялык жана экологиялык мониторинг жүргүзүү, ошондой эле тазаланган аймактарда институттук көзөмөл жана коопсуздукту камсыз кылуу керек болот.
Ошентип, жаңы стратегиялык план Кыргызстанга региондогу жетекчи өлкөлөрдүн статусун бекемдейт, анда уран мурасын масштабдуу жана татаал маселелери эл аралык ынтымакты жана мамлекеттин узак мөөнөттүү жоопкерчилигин талап кылат.
