В B5+1 форумунда Борбордук Азия өлкөлөрүнүн экономикалык кызматташтыгынын маанилүү маселеси талкууланды. VB.KG сайтына берген интервьюсунда Инвестициялык кеңештин катчысы Улук Кыдырбаев соода менен гана чектелбестен, регионду жаңы өнүгүү деңгээлине көтөрүүгө жардам бере турган терең системалык байланыштарды түзүү жөнүндө сөз болуп жатканын белгиледи.
Анын пикири боюнча, ийгиликтин негизги факторы ар кандай ресурстарды: технологияларды, билимдерди, өндүрүштүк кубаттуулуктарды жана капиталды интеграциялоодо жатат. Бир нече мамлекеттер заманбап жабдууларга ээ болсо, башкалары уникалдуу табигый ресурстарды, ал эми үчүнчүлөр финансылык мүмкүнчүлүктөрдү сунуштай алышат. Негизги тапшырма — бул элементтерди бирдиктүү чынжырга бириктирүү.
Бул стратегиянын негизги мүнөздөмөсү сырьё экспортунан жогорку кошумча наркы бар товарларды өндүрүүгө өтүү болуп саналат. Борбордук Азия арзан ресурстарды камсыздоочу өлкө болуудан токтоп, дүйнөгө эл аралык сапат стандарттарына жооп берген уникалдуу продукцияны сунуштоого киришиши керек.
Кооперация ар кандай формаларда көрүнүшү мүмкүн: технологияларга, билимдерге, биргелешкен өндүрүшкө жана финансылык инвестицияларга жетүү. Бул ресурстарды кантип бириктирүүнү түшүнүү маанилүү.
Рынок да бул стратегияда маанилүү роль ойнойт. Рынок жөнүндө сөз болгондо, экспортту эске алуу керек. Мисалы, балды, этти, күрүчтү жана пахтаны сырьё катары сатса болот, бирок биздин максат — жогорку кошумча наркы бар продукцияны өндүрүү.
Эгер сапаттуу эттин килограммынын баасы 12–15 доллар болсо, биздин тапшырмабыз аны 50 долларга сатууга үйрөнүү, бирок бул үчүн эң жогорку сапат стандарттарына жооп берүүнү камсыз кылуу керек. Бул зарыл технологиялар, билимдер жана туура өндүрүш процесстери болгондо мүмкүн.
Билим алууга, билимдерди жана көндүмдөрдү өнүктүрүүгө, ошондой эле технологияларды туура колдонууга маанилүү. Мисалы, Япониядан келген вагю мармарынын этине килограммы үчүн миңдеген долларлар баа коюлат, анткени ал аз жана уникалдуу. Бул сапат жана уникалдуулук баа түзөтүүнүн мисалы.
Биз улуттук, географиялык жана климаттык шарттарыбызга негизделген ар кандай экономикалык секторлордо келечектүү багыттарды таба алабыз. Айрым тармактарда, мисалы, буудай өндүрүшүндө, биз Казакстан менен көлөм боюнча атаандаша албайбыз, бирок бизде өз нишаларыбыз бар.
Бир-бирибизден, өзгөчө коңшулардан үйрөнүү өтө маанилүү. Эгер биз Борбордук Азияны бир бүтүн катары, ал эми дүйнөнү рынок катары карасак, кооперация зарылдыкка айланат. Жана биргелешкен күч-аракеттер гана атаандаштыкка жөндөмдүү продукцияларды түзүүгө мүмкүндүк берет.
Биздин максат — жөн гана төмөн сапаттагы продукцияны экспорттоо эмес, жогорку маржиналдуу товарларды иштеп чыгуу. Төмөнкүдөй, картошка да уникалдуу мүнөздөмөлөргө ээ болушу керек, мисалы, 2000 метрден жогору бийиктикте өстүрүлүп, өзгөчө сапаттык белгилерге ээ болушу керек.
Жаңы Зеландиядан келген балдын мисалы, уникалдуу сертификаттоо жана сапатка болгон ишеним системасынын жардамы менен 200 граммы 130–200 долларга сатылат. Биз да ушундай продукцияларды түзүүгө жөндөмдүү жана милдеттүүбүз.
Эң биринчи, өзүбүздүн сапат, билим жана технологиялар боюнча иштешибиз керек. Жогорку маржиналдуу продукцияларды түзүү жолу — биздин регионубуздун кыймылдашы керек болгон багыты.
Элдердин өз алдынча же бирдиктүү регион катары аракет кылуусу керекпи деген суроого жооп берип, мен жөнөкөй аналогияны келтирем: унаа кыймылдашы үчүн төрт дөңгөлөк керек, алар биргелешип иштешет, бирок ар бири өз функциясын аткарат. Эгер дөңгөлөктөрдүн бири иштебесе, унаа кыймылдай албайт. Биздин регионго да ушундай эле: биргелешкен күч-аракеттер индивидуалдык жоопкерчиликти сактоо менен зарыл.
Бишкектеги форум мындай көз караштын маанилүүлүгүн көрсөтүп турат. Эгер катышуучулардын болгону 10%ы бул маселелер жөнүндө чын жүрөктөн ойлонсо, бул да башталыш. Мындай иш-чаралар аркылуу жалпы түшүнүк жана алдыга жылуу түзүлөт.
Биздин регион азырынча дүйнөдө жетишерлик белгилүү эмес, бул тууралуу биздин өнөктөштөр да айтышат. Ошондуктан регионду илгерилетүү боюнча аракеттерди күчөтүү, көбүрөөк форумдарды өткөрүү жана системалык диалогду куруу зарыл.
Кооперация — бул убактылуу чечим эмес, узак мөөнөттүү жол. Эгер биз өз продукцияларыбызды түзүүгө жана аларды ийгиликтүү эл аралык рынокко чыгарууга умтулсак, башка жолу жок", — деп жыйынтыктады Улук Кыдырбаев.
