B5+1 бизнес форумунун алкагында Кыргызстандын айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министри болуп иштеген Тилек Токтогазиев катышууга болгон кызыгуусун түшүндүрүп, өлкө үчүн ачылган мүмкүнчүлүктөрдү талкуулады.
- B5+1 саммитинде максаттарыңыз кандай? АКШ менен кызматташуу боюнча тажрыйбаңыз барбы жана кайсы багыттарды эң перспективдүү деп эсептейсиз?
- Мен Кыргызстандын жана АКШнын кызматташтыгынын негизин түзө турган эки негизги аспектти көрөм: бул заманбап технологияларды импорттоо жана биздин продукцияны экспорттоо. Бирок, логистиканын жогорку баасынын себебинен биз өз товарларыбызды чоң көлөмдө жеткире албайбыз деп белгилеп өтүшүм керек.
Жакында Кыргызстан биринчи жолу сарымсактын фурун экспорттоду, бирок жеткирүү 15 миң долларга чыкты, башка чыгымдарды эсепке албаганда. Мисал катары, кытай сарымсагынын жеткирүү баасы болгону 2 миң доллар. Биздин деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгүбүз жок экенин эске алганда, биз фактически изоляцияланганбыз, бул биздин товарларыбыздын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт. Ошондуктан, биз премиум продукция өндүрүүгө көңүл бурушубуз керек.
Экинчи жагынан, биз АКШдан технологияларды импорттой алабыз, мисалы, клубника көчөттөрүн. Кыргызстанда бир гектардан 8-9 тонна жыйналса, АКШда бул көрсөткүч 70-80 тоннага жетет. Мен Калифорнияга барып, бул маселени изилдедим. Ал жакта клубника эң жаңы селекциялық иштеп чыгуулар жана илимге чоң инвестициялар менен өстүрүлөт. АКШнын Түштүк-Чыгыш Азияга күрүч экспорттогонун билесизби?
Бул баары заманбап технологияларды колдонуу натыйжасы. Эгер биздин талаада бүт команда иштесе, АКШда бир дыйкан жогорку өндүрүмдүү комбайндар менен ишти аткарат. Айыл чарба ал жакта бирдиктүү система катары иштейт жана дыйкандар илимдин жана инновациянын маанилүүлүгүн түшүнүшөт. Алар ассоциацияларга биригип, селекцияны өнүктүрүү үчүн өздөрү каржылайт, министрлик алардын сапаттуу үрөндөрдү колдонууга көндүрүүсүн күтпөй.
- Сиз Кыргызстан олуттуу артта калды деп айтасызбы? Биздин калк тез эле адаптацияланып, өзүнүн табигый ресурстарын пайдалана алабы?
- Бир эрежени бар: же өзгөрөсүң, же жок болосун! Тез адаптацияланып, үйрөнүү керек — бул эволюциянын негизги шарты. Жаңы шарттарга же өтө жай көнө алган бардык түрлөр жок болуп кетти.
- Форумдун жыйынтыгы боюнча Кыргызстан эмне алат?
- Негизгиси — бул мүмкүнчүлүк. Биз аны кандайча пайдаланарыбыз толугу менен бизден көз каранды. Мен өзүбүздүн долбоорлорумда ушул мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашырууга аракет кылам, өлкө дагы ошондой кылышы керек.
Ар бир сүйлөө, мамлекеттик кызматкерден, банкирден же бизнесменден болобу, так жана ишенимдүү болушу керек. Ар бир сөз негизделген жана максатка багытталган болушу зарыл. Бул америкалык жана эл аралык бизнес коомчулугуна арналган билдирүү. Беш мүнөттүн ичинде Кыргызстанга инвестиция тартсаңыз болот же бул мүмкүнчүлүктү жоготуп алсаңыз болот.
